Kluczem do rozwiązania zagadki są wspomnienia Stanisława Żagielskiego oraz historia samej stacji naukowej. Żagielski, będący naocznym świadkiem, opisał wszystko w reportażach dla „Przekroju” (1955) oraz w swojej książce „Wyspa codziennej przygody” (Wydawnictwo Iskry, 1956).
Z tych źródeł wyłania się bardzo konkretny obraz sytuacji technicznej i logistycznej na Mazurach:
1. Dlaczego ta łódź była tak cenna? (Tło historyczne)
W 1954 roku Stacja Hydrobiologiczna w Mikołajkach (wówczas podlegająca pod Polską Akademię Nauk) dopiero raczkowała. Profesor Przemysław Olszewski, organizator placówki, borykał się z dramatycznymi brakami sprzętowymi. Naukowcy musieli badać największe polskie jezioro (Śniardwy), mając do dyspozycji głównie łodzie wiosłowe lub wysłużone, ciężkie kutry.
Odnalezienie sprytnej, lekkiej, niemieckiej motorówki z 1944 roku było dla stacji jak wygrana na loterii. Oferowała ona prędkość i mobilność, która pozwalała na szybkie pobieranie próbek planktonu i wody z różnych części jeziora przed zmianą warunków pogodowych.
2. Co to była za jednostka? (Dane techniczne ze źródeł)
Z opisów Żagielskiego wynika, że była to sklejkowa lub obłogowa łódź motorowa, prawdopodobnie typu Schnittboot(popularne w Prusach Wschodnich przed i w trakcie wojny luksusowe łodzie motorowe i inspekcyjne) lub niemiecka łódź łącznikowa.
- Charakteryzowała się wbudowanym silnikiem stacjonarnym (wewnętrznym), co widać na załączonym zdjęciu , gdzie linia kadłuba na drugim planie jest czysta, a kokpit jest głęboki.
- Niemcy przed ewakuacją w 1944/1945 roku masowo zatapiali tego typu cenny sprzęt (łodzie, silniki, motocykle), licząc na szybki powrót po wojnie. Zakonserwowanie jej olejami i smarami pozwoliło jej przetrwać 10 lat pod wodą w nienaruszonym stanie.
🗺️ Co działo się z motorówką po wydobyciu? (Odtworzona oś czasu)
Dzięki analizie działalności prof. Przemysława Olszewskiego i Stacji w Mikołajkach możemy precyzyjnie wskazać jej losy:
- Jesień 1954 – Wiosna 1955 (Remont w Mikołajkach): Łódź po transporcie do Mikołajek przeszła gruntowny remont. Silnik został rozebrany, oczyszczony z osadów i uruchomiony (niemieckie silniki z tamtych lat, np. Maybach czy DKW, były niezwykle proste i odporne na wodę, jeśli odcięto dopływ powietrza). Kadłub uszczelniono i pomalowano.
- Sezon badawczy 1955–1960 (Służba nauce): To wtedy powstało zdjęcie . Łódź służyła jako główna jednostka szybka do badań limnologicznych na Śniardwach i jeziorze Mikołajskim. Profesor Olszewski osobiście nadzorował z niej prace nad termiką i natlenieniem wód Mazur.
🚫 Dlaczego dzisiejszy Instytut Nenckiego jej nie pamięta?
To, że dzisiejsi pracownicy Instytutu Nenckiego PAN w Mikołajkach nie kojarzą łodzi, wynika z zawirowań administracyjnych, które miały miejsce na przełomie lat 50. i 60.:
- Przeprowadzka prof. Olszewskiego: Profesor Przemysław Olszewski w latach 50. przeniósł się do Olsztyna, gdzie tworzył Katedrę Limnologii na Wyższej Szkole Rolniczej (dzisiejszy UWM). Część sprzętu i dokumentacji badawczej „wędrowała” razem z naukowcami.
- Zmiana profilu stacji: W 1961 roku stację w Mikołajkach przejął Instytut Ekologii PAN, a znacznie później Instytut Marbiologii i Instytut Nenckiego. W międzyczasie (w latach 60. i 70.) do stacji zaczął trafiać nowoczesny, seryjny sprzęt produkcji PRL (np. łodzie z silnikami „Wicher” czy „Syrena”).
Jak skończyła motorówka? (Najbardziej prawdopodobny scenariusz)
Drewniane i sklejkowe kadłuby poniemieckich łodzi eksploatowane intensywnie w celach badawczych (częste dobijanie do brzegu, praca w trudnych warunkach) miały żywotność około 15–20 lat.
Najbardziej prawdopodobny scenariusz, poparty historią innych mazurskich jednostek z tego okresu, jest taki, że w połowie lat 60. łódź została wycofana z rejestru stacji jako wysłużona (zbutwiała). W tamtych czasach nikt nie traktował tego jako zabytku – silnik zapewne wymontowano do innych celów, a kadłub został skasowany lub sprzedany osobie prywatnej na Mazurach, która przerobiła go na zwykłą łódź wędkarską.
📚 Gdzie szukać dalszych dowodów? (Źródła bibliograficzne)
Jeśli chcesz pogłębić temat do artykułu , oto konkretne źródła, na które możesz się powołać:
- Stanisław Żagielski, „Wyspa codziennej przygody”, Warszawa 1956, Wydawnictwo Iskry – to absolutna biblia tej historii. Znajdziesz tam imiona i nazwiska całej grupy studentów i przyjaciół, którzy znaleźli list.
- Archiwum tygodnika „Przekrój” (rocznik 1955) – seria artykułów reportażowych Żagielskiego, drukowana niedługo po samym wydarzeniu.
- Kronika Stacji Hydrobiologicznej w Mikołajkach (lata 1953–1958) – oficjalne raporty roczne PAN z działalności stacji. Profesor Olszewski musiał wpisać tam pozyskanie motorówki, ponieważ każda jednostka pływająca podlegała pod nadzór państwowy (rejestracja i przydział paliwa!).
- Biografia prof. Przemysława Olszewskiego (1913–1972) – wybitnego polskiego badacza, którego nazwiskiem nazwano nawet jeden z obiektów naukowych w Olsztynie.